Հայոց ցեղասպանությունը մարդկության պատմության ամենադաժան ողբերգություններից մեկն է: Այդ տարիներին ոչնչացվեց մի ամբողջ ժողովուրդի մեծ մասը, իսկ վերապրածները ցրվեցին աշխարհով մեկ։ Սակայն այս ողբերգության ամենախոցելի և միաժամանակ ամենաուժեղ կերպարներից էին երեխաները։ Նրանք ոչ միայն դարձան բռնությունների անմեղ զոհերը, այլև հաճախ հանդես եկան որպես գոյատևման, դիմադրության և նույնիսկ հերոսության խորհրդանիշներ։
Ցեղասպանության տարիներին հազարավոր երեխաներ զրկվեցին իրենց ընտանիքներից, տներից և մանկությունից։ Բազմաթիվ երեխաներ դաժանորեն սպանվեցին, ենթարկվեցին խոշտանգումների, կամ մնացին որբ՝ ստիպված լինելով միայնակ դիմակայել կյանքի դաժան պայմաններին։ Շատերը հաղթահարեցին աքսորի երկար ու տանջալից ճանապարհը․ ապրեցին սովի ու զրկանքների մեջ, ականատես եղան իրենց հարազատների կորստին։
Այդ փոքրիկները կրում էին ոչ միայն ֆիզիկական դժվարություններ, այլև խոր հոգեկան վերքեր, որոնք ուղեկցեցին նրանց ամբողջ կյանքի ընթացքում։ Եվ, հենց այս երեխաների մեջ էր, որ ծնվում էր դիմանալու և ապրելու անհավանական կամքը։
Չնայած անասելի ծանրագույն պայմաններին՝ բազմաթիվ երեխաներ կարողացան փրկվել։ Նրանց մի մասը հայտնվեց որբանոցներում։ Այս երեխաները, կորցնելով ամեն ինչ, սկսեցին նորից կառուցել իրենց կյանքը։ Նրանք սովորում էին, աշխատում, վերականգնում իրենց լեզուն ու մշակույթը։ Հենց նրանք դարձան այն սերունդը, որը հետագայում պիտի շարունակեր հայ ժողովրդի գոյությունը աշխարհի տարբեր երկրներում։
Սակայն հայ երեխաների պատմությունը միայն տառապանքի մասին չէ։ Կան նաև հերոսական էջեր, որոնք վկայում են նրանց աննկուն ոգու մասին։Որոշ դեպքերում երեխաները ներգրավվում էին ինքնապաշտպանական մարտերում, օրինակ՝ Վանի ինքնապաշտպանության և Մուսա լեռան հերոսամարտի ժամանակ։ Թեև նրանք դեռ մանկահասակ էին, սակայն օգնում էին մեծերին՝ տրամադրելով ինֆորմացիա, հասցնելով ջուր ու սնունդ, իսկ երբեմն նույնիսկ զենք վերցնում։
Այս երեխաները վաղաժամ մեծացան՝ իրենց ուսերին վերցնելով պատասխանատվություն, որը շատերի համար անհասանելի է նույնիսկ հասուն տարիքում։ Նրանց գործողությունները ցույց տվեցին, որ պայքարը տարիք չի ճանաչում։
Մանկական հերոսության վառ օրինակներից է Ենովք Քեոշեանը (Ներսեսյանը), որն ընդամենը 15 տարեկան էր Մուսա լեռան հերոսամարտի ժամանակ։ Նա զենքը ձեռքին մասնակցել էր ինքնապաշտպանական կռիվներին և ծանր վիրավորում ստացել մարտի ժամանակ։
Տեղափոխվելով օգնության հասած ֆրանսիական փրկարար նավ՝ Ենովքը կարճ ժամանակում դարձել էր նավի անձնակազմի սիրելին։ Նրան խնամում էին, փորձում օգնել, սակայն պատանին միայն մեկ ցանկություն ուներ՝ վերադառնալ և շարունակել պայքարը։ Նա խնդրում էր իրեն տալ հրացան, որպեսզի կրկին կռվի իր ժողովրդի համար։
Նույնիսկ նավի վրա համտեսած քաղցրավենիքը չէր կարող շեղել նրան իր նպատակից․ այդ պատանու համար ամենակարևորը մնում էր պայքարը։ Նրա կերպարը հաճախ համեմատվել է Վիկտոր Հյուգոյի «Թշվառները» վեպի մանկահասակ հերոսի՝ Գավրոշի հետ՝ որպես ազատատենչ և անվախ պատանու խորհրդանիշ։
Ենովքը և իր նման երեխաները ցույց տվեցին, որ նույնիսկ ամենափոքրերը կարող են դառնալ մեծ պայքարի մասնակիցներ՝ իրենց մեջ կրելով անսահման խիզախություն և նվիրվածություն։
Աղբյուր՝ Ermeni haber
Հեղինակ՝ Էլեն Քոքչյան
