Եվրամիության՝ սեփական արդյունաբերությունը պաշտպանելու և համաշխարհային մրցակցության պայմաններում եվրոպական արտադրությունն ամրապնդելու նախաձեռնությունը նոր հարցեր է առաջացնում Թուրքիայի հետ տնտեսական հարաբերությունների ապագայի վերաբերյալ։ «Made in Europe» նախաձեռնության շուրջ Ֆրանսիայի և Գերմանիայի համաձայնությունը ցույց է տալիս, որ եվրոպական շուկայի հետ սերտորեն կապված լինելը դեռևս չի երաշխավորում այդ շուկայի ներսում գործող արտադրողների համար նախատեսված բոլոր արտոնություններից օգտվելու հնարավորություն։
Թուրքիայի համար խնդիրը հատկապես զգայուն է ավտոմոբիլային արդյունաբերության պատճառով։ Երկիրը եվրոպական արտադրական շղթաների կարևոր օղակներից է, իսկ թուրքական գործարաններում արտադրված մեքենաների և բաղադրիչների զգալի մասն արտահանվում է ԵՄ շուկա։ Այնուամենայնիվ, Անկարայի և Բրյուսելի միջև գործող Մաքսային միությունը Թուրքիային չի տալիս ԵՄ անդամ պետության կարգավիճակ և ինքնաբերաբար չի ապահովում եվրոպական արդյունաբերական քաղաքականության բոլոր նոր մեխանիզմներից օգտվելու իրավունք։
Եվրոպան պաշտպանում է իր արդյունաբերությունը․ ինչո՞ւ է Թուրքիայի դիրքը խոցելի
Եվրամիության նոր արդյունաբերական քաղաքականության հիմքում եվրոպական արտադրության խթանումն է։ 2026 թվականի մարտի 4-ին Եվրոպական հանձնաժողովը ներկայացրել է Արդյունաբերության արագացման ակտի (Industrial Accelerator Act) նախագիծը, որը նախատեսում է պետական աջակցության և հանրային գնումների որոշ ծրագրերում առաջնահերթություն տալ եվրոպական ծագում ունեցող ու ցածր ածխածնային արտադրանքին։ Նախաձեռնության նպատակներից են արտադրական կարողությունների ամրապնդումը, նոր ներդրումների ներգրավումը և ռազմավարական ոլորտներում արտաքին կախվածության նվազեցումը։ Սակայն այս փուլում խոսքը դեռևս օրենսդրական առաջարկի մասին է, որը պետք է անցնի ԵՄ համապատասխան կառույցների հաստատման գործընթացը։
Նախաձեռնությունը ձևավորվում է Չինաստանի հետ արդյունաբերական մրցակցության և ԱՄՆ-ի պետական խթանների պայմաններում։ Եվրոպական երկրները փորձում են կանխել այն իրավիճակը, երբ իրենց շուկաներում վաճառվող ապրանքների արտադրությունը, տեխնոլոգիաներն ու ներդրումները շարունակաբար տեղափոխվում են այլ տարածաշրջաններ։ Սակայն սեփական արտադրությունը պաշտպանելու ձգտումը նոր խնդիրներ է ստեղծում այն երկրների համար, որոնք ԵՄ անդամ չեն, բայց խորապես ներգրավված են եվրոպական արտադրական շղթաներում։
Այս հակասությունը հատկապես ակնառու է Թուրքիայի օրինակում։ 1995 թվականին կնքված, իսկ 1996 թվականի հունվարի 1-ից գործող Մաքսային միության շնորհիվ Թուրքիան և ԵՄ-ն ձևավորել են լայնածավալ արդյունաբերական ու առևտրային կապեր։ Այնուամենայնիվ, Մաքսային միությունը չի նշանակում, որ Թուրքիան կարող է օգտվել ԵՄ անդամ երկրների համար նախատեսված բոլոր պետական աջակցության ծրագրերից կամ հանրային գնումների արտոնություններից։
Եվրոպական հանձնաժողովի պարզաբանումների համաձայն՝ Արդյունաբերության արագացման ակտի նախագիծը չի փոփոխում ԵՄ-Թուրքիա Մաքսային միության գործող իրավական շրջանակը։ Այն սահմանում է միության ներսում գործող որոշ հանրային գնումների և պետական աջակցության ծրագրերի պայմանները։ Միաժամանակ, նախագծի որոշ դրույթներով Մաքսային միության գործընկերներից ծագող բաղադրիչները կարող են որոշակի պայմաններով համարվել եվրոպական ծագում ունեցող՝ ծագման չափանիշների հաշվարկի նպատակով։
Հարկ է նշել, որ թուրքական արտադրանքների՝ եվրոպական ծագման հաշվարկում ներառվելը դեռ չի նշանակում, որ Թուրքիայում հավաքված ամբողջական մեքենան ինքնաբերաբար կհամապատասխանի պետական աջակցության ծրագրերի պայմաններին։ Եթե պահանջվի մեքենայի վերջնական հավաքումն իրականացնել ԵՄ տարածքում, ապա թուրքական գործարաններում արտադրված ավտոմեքենաները կարող են զրկվել համապատասխան արտոնություններից։
Արտահանման թվերը՝ Թուրքիայի խոցելիության ցուցիչ
Թուրքիայի համար խնդրի մասշտաբը հասկանալու համար անհրաժեշտ է դիտարկել ոչ միայն քաղաքական հայտարարությունները, այլև առևտրի իրական ծավալները։
Ըստ Թուրքիայի ավտոմոբիլային արդյունաբերության արտահանողների միության (OİB) տվյալների՝ 2025 թվականին երկրի ավտոմոբիլային արդյունաբերության արտահանումը հասել է 41.5 միլիարդ դոլարի՝ նախորդ տարվա համեմատ աճելով 11.6 տոկոսով։ Այդ գումարից 30.1 միլիարդ դոլարը՝ շուրջ 72.5 տոկոսը, բաժին է ընկել ԵՄ երկրներին։ Նույն տարում ավտոմոբիլային ոլորտը կազմել է Թուրքիայի ընդհանուր արտահանման 16.2 տոկոսը՝ պահպանելով երկրի արտահանման առաջատար ոլորտի դիրքը։
Այս ցուցանիշները ցույց են տալիս, որ Թուրքիայի ավտոմոբիլային արդյունաբերության արտահանման ավելի քան երկու երրորդը կախված է եվրոպական շուկայից։ Հետևաբար, եթե ԵՄ պետական գնումների կամ որոշակի աջակցության ծրագրերի պայմաններն առավելություն տան իր տարածքում հավաքված մեքենաներին, ազդեցությունը կարող է տարածվել ոչ միայն ընթացիկ վաճառքների, այլև թուրքական գործարաններում նոր մոդելների արտադրության, ներդրումների և ապագա արտադրական պատվերների վրա։
Խնդրի հնարավոր տնտեսական հետևանքների մասին պատկերացում են տալիս նաև պայմանական հաշվարկները։ Թուրքական «Toplum Çalışmaları Enstitüsü» ինստիտուտի զեկույցում, որպես հիմք ընդունելով 2025 թվականին ԵՄ ավտոմոբիլային արտահանման 30.1 միլիարդ դոլարի ցուցանիշը, նշվում է, որ արտահանման 1 տոկոս նվազումը կարող է տարեկան մոտ 300 միլիոն դոլարի կորուստ նշանակել, 5 տոկոս նվազումը՝ 1.5 միլիարդ դոլարի, իսկ 10 տոկոս նվազումը՝ 3 միլիարդ դոլարի։
Սրանք արտահանման հնարավոր կրճատման ազդեցությունը ցույց տվող օրինակներ են, այլ ոչ թե արդեն կանխատեսված կամ հաստատված կորուստներ։ Այնուամենայնիվ, դրանք վկայում են, որ նույնիսկ արտահանման համեմատաբար փոքր անկումը կարող է զգալի ֆինանսական հետևանքներ ունենալ թուրքական ավտոարդյունաբերության համար։
ԵՄ-ի և Թուրքիայի տնտեսական կապերը, իհարկե, միայն ավտոմոբիլային ոլորտով չեն սահմանափակվում։ Եվրոպական հանձնաժողովի տվյալներով՝ 2025 թվականին ապրանքների փոխադարձ առևտրի ծավալը հասել է շուրջ 217.6 միլիարդ եվրոյի։ Թուրքիան այդ տարի ԵՄ-ի հինգերորդ խոշոր առևտրային գործընկերն էր։
Այս փոխկապակցվածությունը երկու կողմի համար էլ տնտեսական շահ է ստեղծում, բայց չի վերացնում նրանց իրավական ու քաղաքական կարգավիճակների տարբերությունը։ Հենց այդ հանգամանքն է «Made in Europe»-ի շուրջ վեճը դարձնում ավելի խորքային, քան սովորական առևտրային տարաձայնությունը։
Թուրքիայի համար առավել խնդրահարույց է այն հանգամանքը, որ Ֆրանսիան և Գերմանիան ավտոմոբիլային ոլորտում համաձայնության են եկել եվրոպական արտոնությունների շրջանակում Մեծ Բրիտանիային ներառելու, իսկ Թուրքիային դուրս թողնելու մոտեցման շուրջ։
2026 թվականի հոկտեմբերի 14-ին Ֆրանսիայի նախագահ Էմանուել Մակրոնի և Գերմանիայի կանցլեր Ֆրիդրիխ Մերցի ներկայացրած ընդհանուր դիրքորոշման համաձայն՝ պետական աջակցությունից օգտվելու համար նախատեսվող էլեկտրական և լիցքավորվող հիբրիդային մեքենաները պետք է հավաքվեն ԵՄ տարածքում, իսկ մարտկոցը չհաշված դրանց արժեքի առնվազն 70 տոկոսը պետք է ունենա ԵՄ ծագում։ Մարտկոցների համար նախատեսվում են առանձին պայմաններ։
Այս մոտեցմամբ եվրոպական արտադրական շրջանակում նախատեսվում է ներառել նաև որոշ եվրոպական գործընկերների, այդ թվում՝ Մեծ Բրիտանիային և Նորվեգիային, մինչդեռ Թուրքիան դուրս է մնում առաջարկվող շրջանակից՝ չնայած ԵՄ-ի հետ գործող Մաքսային միության համաձայնագրին։
Այս տարբերությունը քաղաքական և տնտեսական առումով նշանակալի է։ Թուրքիան ԵՄ-ի հետ Մաքսային միության մեջ է արդեն երեք տասնամյակ, մինչդեռ Մեծ Բրիտանիան լքել է միությունը և դրա միասնական շուկան։ Սակայն նոր առաջարկի տրամաբանությունը չի հիմնվում միայն առևտրի ծավալների կամ մատակարարման շղթաներում երկրի ունեցած դերի վրա։ Կարևոր են նաև այն պայմանները, որոնց համաձայն՝ գործընկերը կարող է ներառվել եվրոպական արդյունաբերական աջակցության համակարգում։
Թուրքիայի համար սա նաև ռազմավարական հարց է։ Եթե եվրոպական շուկայի հետ ինտեգրումը չապահովի նոր արդյունաբերական արտոնություններից օգտվելու հնարավորություն, ապա թուրքական արտադրողների մրցակցային դիրքը կարող է աստիճանաբար թուլանալ։ Իսկ եթե ընկերությունները ստիպված լինեն արտադրության որոշ փուլեր տեղափոխել ԵՄ տարածք՝ արտոնություններից օգտվելու համար, դա կարող է փոխել ներդրումների աշխարհագրությունը և նոր արտադրական հզորությունների տեղակայման որոշումները։
Այսինքն՝ վտանգը միայն այն չէ, որ թուրքական արտադրության մեքենաները կարող են զրկվել որոշակի արտոնություններից։ Խնդիրը նաև այն է, թե ապագայում որտեղ կարտադրվեն նոր մոդելները, որտեղ կստեղծվեն աշխատատեղերը և որ երկրներում կկենտրոնանան նոր ներդրումները։
Ո՞վ է վճարելու նոր սահմանափակումների գինը
Թուրքական գործարար շրջանակները պնդում են, որ երկրի դուրս մնալը կարող է վնասել ոչ միայն թուրքական արտահանողներին, այլև եվրոպական ընկերություններին, որոնք Թուրքիայում ունեն գործարաններ, գործընկերներ և մատակարարման շղթաներ։
Թուրքական կողմի ներկայացրած տվյալներով՝ երկրում ավտոմոբիլային արտադրության մոտ 75 տոկոսն իրականացվում է եվրոպական ընկերությունների կողմից։ Բացի այդ, թուրքական արտադրական հզորությունների հետ կապված եվրոպական ընկերությունների գործունեությունն ապահովում է շուրջ 250 հազար աշխատատեղ Եվրոպայում։ Այս պայմաններում Թուրքիայի արտադրական կարողությունների մրցունակության թուլացումը կարող է անդրադառնալ նաև եվրոպական արտադրողների ծախսերի և մատակարարման շղթաների վրա։
Թուրքիայի ավտոմոբիլային արդյունաբերության արտահանողների միությունը և գործարար շրջանակների ներկայացուցիչները մտահոգություն են հայտնում, որ սահմանափակումները կարող են հանգեցնել լրացուցիչ ծախսերի, արտահանման կրճատման և նոր ներդրումների՝ ԵՄ երկրներ տեղափոխման։ Նրանց գնահատմամբ՝ այդպիսի զարգացումները կարող են խաթարել տարիների ընթացքում ձևավորված արտադրական կապերը և վնասել եվրոպական արդյունաբերության մրցունակությանը։
Այդուհանդերձ, եվրոպական արտադրողների հնարավոր կորուստները չպետք է ներկայացնել որպես արդեն հաստատված հետևանքներ։ Իրական ազդեցությունը կախված կլինի վերջնական օրենսդրական ձևակերպումներից, աջակցության ծրագրերի պայմաններից և ընկերությունների ներդրումային որոշումներից։
Թուրքիայի պահանջը և դրա իրավական սահմանները
Թուրքիայի գործարար շրջանակներն ու պաշտոնական ներկայացուցիչները դեմ են երկրի՝ «Made in Europe» նախաձեռնությունից դուրս մնալուն՝ դա համարելով տնտեսական շահերին հակասող քայլ։ Տնտեսական զարգացման հիմնադրամի (İKV) նախագահ Այհան Զեյթինօղլուն, մասնավորապես, հայտարարել է, որ եթե թուրքական արտադրանքը բախվի նոր սահմանափակումների, դա կարող է լուրջ վնաս հասցնել ԵՄ-ի հետ առևտրին և արտահանմանը։ Զեյթինօղլուն նաև կոչ է արել Անկարային պատրաստ լինել անհրաժեշտության դեպքում իրավական միջոցների դիմելու հնարավորությանը՝ պաշտպանելու Մաքսային միությունից բխող իր իրավունքները։
Սակայն Թուրքիայի դիրքորոշումը միայն պատմական ներդրումների կամ արտահանման ծավալների վրա հիմնավորելը բավարար չէ։ Մաքսային միությունը չի հավասարեցնում Թուրքիային ԵՄ անդամ պետություններին և ինքնաբերաբար չի ապահովում եվրոպական պետական միջոցներից օգտվելու նույն իրավունքները։ Հետևաբար, Անկարան պետք է իր պահանջները հիմնավորի գործող համաձայնագրերի կոնկրետ դրույթներով և դրանց հետ նոր օրենսդրության համատեղելիությամբ։
Իրավական վեճի հնարավորությունը բացառել չի կարելի, սակայն դեռ վաղ է պնդել, որ Թուրքիային այս նախաձեռնությունից դուրս թողնելն ինքնաբերաբար հակասում է Մաքսային միության համաձայնագրին։ Վերջնական գնահատականը կախված կլինի ընդունվող օրենսդրության ձևակերպումից, կոնկրետ ծրագրերի պայմաններից և կիրառելի միջազգային պարտավորություններից։ Հետևաբար, Եվրոպական միության դատարան կամ Առևտրի համաշխարհային կազմակերպության վեճերի կարգավորման մեխանիզմներ դիմելու հնարավորությունը պետք է դիտարկել որպես հավանական քայլ, այլ ոչ թե արդեն որոշված իրավական ելք։
Արդյո՞ք աջակողմյան ուժերի վերելքը Թուրքիայի դիրքերի թուլացման գործոն է
«Made in Europe»-ի շուրջ վեճը զարգանում է նաև ԵՄ-ի ներսում քաղաքական վերադասավորումների պայմաններում։ Թուրքիայի և ԵՄ-ի հարաբերություններում տնտեսական շահերից բացի կարևոր դեր են խաղում քաղաքական տարաձայնությունները, իրավունքի գերակայության և մարդու իրավունքների հարցերը, ինչպես նաև եվրոպական երկրների ներքաղաքական զարգացումները։
Թուրքական փորձագիտական շրջանակների գնահատմամբ՝ Գերմանիայում, Ֆրանսիայում, Իտալիայում, Իսպանիայում և այլ եվրոպական երկրներում աջակողմյան ու ազգայնական ուժերի դիրքերի ամրապնդումը կարող է բարդացնել Անկարայի հարաբերությունները եվրոպական կառույցների հետ։ Նման քաղաքական ուժերի ազդեցության աճը կարող է ուժեղացնել ազգային արտադրության պաշտպանության և արտաքին գործընկերների նկատմամբ ավելի սահմանափակող մոտեցումների պահանջարկը։
Այդուհանդերձ, քաղաքական միջավայրը կարող է ազդել այն բանի վրա, թե եվրոպական երկրներն ինչպիսի փոխզիջումների կգնան արդյունաբերական քաղաքականության հարցում և որքանով պատրաստ կլինեն հաշվի առնելու ԵՄ անդամ չհանդիսացող, բայց տնտեսական առումով սերտորեն ինտեգրված գործընկերների շահերը։
Թուրքիայի համար սա լրացուցիչ մարտահրավեր է։ Եթե տնտեսական հարցերում փոխզիջման հնարավորությունները սահմանափակվեն նաև քաղաքական տարաձայնություններով, ապա Անկարայի համար ավելի դժվար կլինի ապահովել իր դիրքերի պահպանումը եվրոպական շուկայում։
«Made in Europe»-ի շուրջ տարաձայնությունը կարող է բարդացնել ԵՄ-Թուրքիա հարաբերությունները, սակայն դրա հիման վրա չի կարելի եզրակացնել, թե Անկարան անպայման կշրջվի դեպի Ռուսաստան կամ Չինաստան, կամ թե Եվրոպայի հետ տնտեսական համագործակցությունը կկորցնի իր նշանակությունը։ 2025 թվականին ԵՄ-ի և Թուրքիայի միջև ապրանքների առևտրի շուրջ 217.6 միլիարդ եվրոյի ծավալը վկայում է, որ կապերը շատ ավելի խորն են, քան մեկ արդյունաբերական նախաձեռնության շուրջ տարաձայնությունը։
Այնուամենայնիվ, այս վեճը կարող է Անկարային դրդել վերանայել իր արդյունաբերական քաղաքականությունը, ընդլայնել արտահանման շուկաները և նվազեցնել մեկ ուղղությունից կախվածությունը։ Սակայն նման փոփոխությունները պահանջում են ժամանակ, ներդրումներ և տեխնոլոգիական կարողությունների զարգացում։ Եվրոպական շուկայի փոխարինումը կարճաժամկետ հեռանկարում հեշտ լուծում չէ, հատկապես այն ոլորտում, որտեղ Թուրքիայի ավտոմոբիլային արտահանման 72.5 տոկոսը բաժին է ընկնում ԵՄ երկրներին։
Եվրոպական կողմի համար նույնպես խնդիրը զուտ առևտրային չէ։ ԵՄ-ն փորձում է ամրապնդել իր տնտեսական ինքնուրույնությունը, բայց միաժամանակ պետք է որոշի, թե ինչպես է վերաբերվելու այն գործընկերներին, որոնց արտադրական համակարգերն արդեն միահյուսված են եվրոպական տնտեսությանը։ Թուրքիայի հետ հարաբերությունների սահմանափակումները կարող են վերաձևել այդ կապերը, սակայն դրանց վերջնական ազդեցությունը կախված կլինի ոչ միայն ընդունվող կանոններից, այլև ընկերությունների ներդրումային որոշումներից և կողմերի միջև հնարավոր բանակցություններից։
Այս համատեքստում կարևոր է նաև օրենսդրական գործընթացի հետագա ընթացքը։ Ֆրանսիայի և Գերմանիայի համաձայնությունը դեռևս վերջնական իրավական որոշում չէ․ առաջարկը պետք է անցնի ԵՄ համապատասխան կառույցների հաստատման գործընթացը։
Պետք է ընդգծել, որ Թուրքիան չի կարող միայն Մաքսային միության համաձայնագրի գոյությամբ ակնկալել ԵՄ անդամներին հավասար բոլոր արտոնությունները:
Եթե եվրոպական արդյունաբերական քաղաքականությունը վերջնականապես ամրապնդի այնպիսի պայմաններ, որոնք Թուրքիային կզրկեն որոշ կարևոր արտոնություններից, Անկարան կարող է բախվել ոչ միայն արտահանման, այլև ներդրումների, արտադրության տեղակայման և երկարաժամկետ մրցունակության խնդիրների։
Հեղինակ՝ Էլեն Քոքչյան
Աղբյուր՝ Ermenihaber.am
