10 Kasım, Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu Mustafa Kemal Atatürk’ün ölüm yıl dönümü. Atatürk, 10 Kasım 1938’de hayatını kaybetti.
Türkiye’de her yıl bu tarihte ülkenin ilk cumhurbaşkanı Atatürk anılıyor. Atatürk’ün adı, Türk devletinin kuruluşu, cumhuriyet rejimi ve ülkenin laikleşmesiyle özdeşleşmiş durumda. Ancak Atatürk’ün tarihsel kişiliği yalnızca Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşu ve gerçekleştirdiği reformlarla sınırlı değil. Ermeni tarihi açısından bakıldığında, siyasi faaliyetlerinin bir de ağır ve tartışmalı yönü bulunuyor.
Burada, Ermeni Soykırımı’nın ardından Ermenilerin mallarına el konulması, yurtlarından koparılması ve Ermeni varlığının ortadan kaldırılması süreçlerinin devam ettirilmesi ve pekiştirilmesinden söz ediyoruz. 1915 Ermeni Soykırımı Osmanlı İmparatorluğu’ndaki İttihat ve Terakki yönetimi tarafından organize edilirken, daha sonraki dönemde Mustafa Kemal’in liderliğindeki ‘ulusal hareket’ ve onun oluşturduğu yönetim, Ermenilerden el konulan mülklerin yeni statüsünün korunmasında ve bunların iadesi imkânlarının sınırlandırılmasında önemli rol oynadı.
Dolayısıyla Atatürk’ten söz ederken yalnızca modern Türkiye’yi nasıl kurduğuna değil, bu devletin hangi tarihsel miras üzerinde şekillendiğine ve Ermeni nüfusun zorla yerinden edilmesi ile mülksüzleştirilmesinin sonuçlarının kalıcı hâle getirilmesinde nasıl bir rol oynandığına da bakmak gerekiyor.
Atatürk kimdi? Askerî kariyerden siyasi liderliğe
Mustafa Kemal, 1881 yılında Osmanlı İmparatorluğu’nun Selanik kentinde doğdu. Askerlik eğitimi aldı ve Osmanlı ordusunda görev yaptı.
Birinci Dünya Savaşı sırasında özellikle 1915’teki Gelibolu (Çanakkale) Muharebesi’nde Osmanlı birliklerine komuta ederek tanındı.
Osmanlı İmparatorluğu’nun yenilgisinin ardından 1919 yılında Kemal, Türk ulusal hareketine liderlik etti. Hareket, imparatorluk topraklarının parçalanmasına ve yabancı askerî varlığa karşı şekillendi. Bu süreçte Ankara’da kurulan millî yönetim, daha sonra yeni Türk devletinin temelini oluşturdu.
1922 yılında saltanat kaldırıldı. 29 Ekim 1923’te ise Türkiye Cumhuriyeti ilan edildi. Mustafa Kemal, ülkenin ilk cumhurbaşkanı seçildi ve 1938’deki ölümüne kadar bu görevde kaldı.
Ermenilerin mülksüzleştirilmesi ve Kemalist yönetimin politikası
Atatürk’ün tarihsel faaliyetlerinin önemli ancak çoğu zaman göz ardı edilen yönlerinden biri, Ermeni Soykırımı’nın ardından Ermenilerin mallarına el konulması sürecinin devam ettirilmesidir.
1915 yılında İttihat ve Terakki yönetiminin organize ettiği Soykırım ve Ermenilerin kitlesel tehciri sonucunda çok sayıda Ermeni’ye ait taşınır ve taşınmaz mal sahipsiz kaldı. Evler, araziler, dükkânlar, banka hesapları ve işletmelerden oluşan bu mülkler devlet kontrolüne alındı ve yeniden dağıtımın konusu hâline geldi.
Birinci Dünya Savaşı’nın ardından Osmanlı yönetimi el konulan mülklerin iadesine yönelik bazı adımlar atmış olsa da Ankara’da kurulan Kemalist yönetim, daha sonra bu imkânların önemli bir bölümünü fiilen ortadan kaldırdı.
14 Eylül 1922’de Türkiye Büyük Millet Meclisi, tehcir edilenlerin mallarının iadesini öngören 12 Ocak 1920 tarihli düzenlemeyi yürürlükten kaldırdı. Böylece 1915 yılında kabul edilen müsadere mevzuatının hükümleri yeniden hukuki dayanak kazandı.
15 Nisan 1923’te kabul edilen yeni düzenlemelerle bu politika daha da pekiştirildi. Ermenilere ve Rumlara ait mülklerin yönetimi, tasfiyesi ve yeniden dağıtımıyla ilgilenen “Emval-i Metruke Komisyonları” oluşturuldu. Ermenilerin eski yerleşim yerlerine dönme ve mülklerini geri talep etme imkânları giderek sınırlandırıldı.
Atatürk’ün tarihinde Ermeni izleri
Atatürk’ün hayatında dikkat çeken bazı ayrıntılar da bulunuyor. Kişisel sembollerinden biri hâline gelen ünlü imzasının tasarımını Ermeni asıllı bir uzman hazırlamıştı.
Söz konusu kişi hattat ve yazı uzmanı Hagop Vahram Çerçiyan’dı. 1934 yılında Mustafa Kemal’e Atatürk soyadı verildiğinde, kendisi için yeni bir imza tasarlama görevi Çerçiyan’a verildi. Çerçiyan beş farklı imza örneği hazırladı ve Kemal bunlardan birini seçti. Bu olay, Çerçiyan’ın oğlu Tigran’ın anılarına dayanılarak da aktarılıyor.
Bir diğer önemli isim ise Ermeni asıllı dilbilimci Hagop Martayan’dır (Agop Dilâçar). Martayan, Türkiye’deki dil reformu çalışmalarına katılmış ve Türk Dil Kurumu’nun önde gelen uzmanlarından biri olmuştur. Atatürk, kendisine bizzat Dilâçar soyadını vermiştir. Türkçede “dil açan” anlamına gelen bu soyadı, onun dil çalışmalarındaki rolüne işaret ediyor.
“Atatürk” soyadının önerilmesi de Martayan’ın adıyla ilişkilendiriliyor. Mustafa Kemal’e bu soyadını öneren kişi Martayan’dı.
Dikkat çekici bir diğer nokta ise Mustafa Kemal’in biyolojik çocuğunun bulunmamasına rağmen sekiz çocuk evlat edinmiş olmasıdır. Bunlardan biri, daha sonra Türkiye’nin ilk kadın askerî pilotlarından biri ve ülkenin sembol isimlerinden hâline gelen Sabiha Gökçen’di. İstanbul’daki uluslararası havalimanlarından biri de onun adını taşıyor.
Ancak Sabiha Gökçen’in biyografisinde, Atatürk’ün hayatındaki Ermeni izlerine ilişkin tartışmalara yeni bir boyut kazandıran bir ayrıntı bulunuyor. Sabiha Gökçen Ermeni kökenliydi ve gerçek adı Hatun Sebilciyan’dı. Ermeni Soykırımı yıllarında ailesinden ayrıldıktan sonra bir Türk yetimhanesine yerleştirilmiş ve daha sonra Mustafa Kemal tarafından evlat edinilmişti.
Atatürk’ün ölümü ve siyasi mirası
Mustafa Kemal Atatürk, 10 Kasım 1938’de İstanbul’da, 57 yaşında hayatını kaybetti. Ankara’daki Anıtkabir’e defnedildi.
Atatürk’ün adı, günümüzde de Türkiye’nin devlet ideolojisi ve siyasi kimliğinde merkezi bir yer tutuyor.
Atatürk’ün liderliğindeki dönem, aynı zamanda Ermenilerden el konulan mülklerin iadesi imkânlarının sınırlandırılması, soykırımın sonuçlarının hukuki düzenlemelerle pekiştirilmesi ve Ermeni maddi varlığının daha da ortadan kaldırılması sürecinin tarihidir.
Kaynak: Ermeni Haber
